Żydzi pojawili się w Mławie w XV w. W 1507 r. miejscowych Żydów opodatkowano w związku z Koronacją Zygmunta I. W 1564 roku na 429 domów istniejących w mieście, 5 należało do Żydów. W XVI w. kapituła płocka oskarżyła miejscowego chirurga Ambrożego o kontakty z Żydami. W akcie oskarżenia czytamy: „sakramentami kościoła gardzi, w obrzędach niedzielnych nie uczestniczy, lecz szabat z żydami obchodzi, w ich synagodze zwykł zbierać się… wielu do judaizmu przywiódł“. W drugiej połowie XVI w. mławskich Żydów oskarżano o mordy rytualne dzieci chrześcijańskich oraz profanacje hostii.

Administracyjnie, miejscowa społeczność żydowska, aż do połowy XVIII w. podlegała kahałowi w Ciechanowie. Zatargi między chrześcijańskim, a żydowskim mieszczaństwem doprowadziły do interwencji Komisji Dobrego Porządku, która w 1776 r. nakazała usunięcie Żydów z Mławy. Jednak do opuszczenia miasta skłoniła Żydów nie tyle presja administracyjna, co pożar, który strawił dużą część zabudowań. Ponownie Żydzi zaczęli osiedlać się w Mławie około 1800 r. W 1790 r. nie odnotowano obecności żadnego Żyda. W 1808 r. było już 137. Przybysze pochodzili z okolicznych miejscowości. Pierwszymi, którzy tu osiedli, były rodziny: Arona Borucha, Dawida Majera, Salomona Majera, Abrama Szmula, Józefa Abrama Fadatowicza. Zgodę na osiedlenie Arona Borucha władze wydały w 1798 r. Jednak sprzeciw mieszczan sprawił, że zmuszono go do opuszczenia miasta, a jego towary przejęły władze miejskie.

14 grudnia 1824 r. zapadła decyzja o utworzeniu rewiru żydowskiego, który zlokalizowano w rejonie ulic: Warszawskiej, Bóżniczej i Ostatniej. Przesiedlenie 140 żydowskich rodzin było kłopotliwe. Na wyznaczonym terenie znajdowało się zaledwie 5 domów nadających się do zamieszkania. Ostatecznie 23 września 1828 r. poszerzono granice rewiru o ulice: Kozią, Szewską i Warszawską, poczynając od ulicy Tylnej. Mimo to nadal wiele rodzin mieszkało poza wyznaczonym rejonem. W połowie 1829 r. w granicach rewiru mieszkały 103 rodziny w domach własnych i wynajmowanych. 124 rodziny mieszkały nadal w mieście. Przedłużono im termin przesiedlenia o kolejne 2 lata.

Mimo to, 1 lipca 1829 r. 124 rodziny żydowskie zostały usunięte przez władze z dzielnicy chrześcijańskiej. Termin przenosin do rewiru przesunięto tym razem o pół roku. Ostatecznie w 1833 r.  władze centralne przerwały rugowanie Żydów do wyznaczonej dla nich dzielnicy. Głównym zajęciem miejscowych Żydów pozostawał handel. W 1823 r. zajmowało się nim 37 Żydów, w tym 20 różnymi towarami, 6 solą, 3 skórami, 8 wyrobami drobnymi. Pozostali na ogół zajmowali się rzemiosłem (głównie krawiectwem, szewstwem i piekarstwem) oraz wyrobnictwem. W 1855 r. tym ostatnim parało się 13 osób. Pojedyncze osoby zajmowały się innymi profesjami np. dzierżawą propinacji, którą od 1856 r., zajmował się Hersz Malowańczyk. Bliskość granicy z Prusami powodowała, że wielu Żydów zajmowało się kontrabandą. 6 grudnia 1856 r. odzyskano 50 pudów (819 kg) przemyconej herbaty, za którą zapłacili: Abram Icek Wejnberg, Chaim Soldowski, Gedalie Richter, Izrael Drezner. Doniósł na nich Jankiel Rubin Nickin. Zyski, tak z legalnie, jak i nielegalnie prowadzonych interesów, co zamożniejsi Żydzi inwestowali. Jedni budowali kamienice, inni zainteresowali się przemysłem (Moses Grünberg i Chaim Reder byli właścicielami młynów, Leo Heinsdorf – drukarni).

W okresie międzywojennym (1918-1939), wiekszość ważniejszych przedsiębiorstw w Mławie należała do żydowskich właścicieli. Były wśród nich: młyny parowe Moszka Czarki, Ledera, Mondrzaka, Perlmuttera, fabryka atramentu I. Bociana, fabryka gilz i pudełek do papierosów A. Kleinera, zakłady cementowe A. Rozenberga, Aotkiego i Krygiera. W XIX w. coraz częściej dochodziło wewnątrz gminy do sporów na tle religijnym i światopoglądowym. 17 kwietnia 1858 r., podczas uroczystości weselnej doszło do kłótni między zwolennikami tradycyjnego judaizmu a chasydami. Zbiegowisko zamieniło się w uliczną bijatykę. Tłum rozpędziła dopiero żandarmeria. Urząd rabina w tym czasie pełnił Wolf Icek Lipszyc (wnuk rabina krajowego warszawskiego – Salomona). Objął posadę w 1838 r. Został odwołany przez władze w 1860 r. Powodu dostarczyło władzom jego członkostwo w bractwie pogrzebowym, co było prawnie zabronione. Usunięto także dozory bóżnicze. Mimo tej decyzji, członkowie Dozoru Bózniczego zatrudnili W. I. Lipszyca ponownie, argumentując, że nikogo o podobnie wysokich kwalifikacjach nie znajdą[2.1]. W XIX w. synagoga mławska była w złym stanie technicznym. Był to budynek częściowo murowany, częściowo gliniany, kryty dachówką. W 1817 r. groziła zawaleniem. 27 maja 1817 r. władze nakazały jej rozebranie.  Miejscowi Żydzi, bez pomocy ze strony gminy żydowskiej, wznieśli nową synagogę. Synagoga była budowana pospiesznie i w 1856 r. groziła zawaleniem. Budowniczy miejski w 1858 r. jednak uznał, że nie zagraża bezpieczeństwu. Nowa synagoga została wzniesiona na planie prostokąta w rejonie ulic Koziej i Szewskiej. Z przedsionka prowadziły schody na babiniec. W części wschodniej posiadała dwa okna. W częściach północnej i południowej mieściły się po dwa okna. Był to jedyna w powiecie mławskim synagoga całkowicie murowana[2.2]. Została rozebrana przez Niemców w latach 1942-1943. Po wojnie działkę na której stała, o powierzchni 694 metrów kwadratowych, zabudowano nowymi budynkami. Nieruchomość stała się własnością Skarbu Państwa na mocy orzeczenia sądu z 8 marca 1960 r[2.3].

W czasie powstania listopadowego, wielu mławskich Żydów opowiedziało się po stronie Rosjan. Rekwizycje i kontrybucje powstańców wywoływały opór ludności. W Mławie doszło do otwartego buntu przeciwko krzywdzącym zarządzeniom. Został on stłumiony przez polskich żołnierzy. Druga połowa XIX w. przyniosła pewne zmiany w strukturze społeczno-zawodowej mławskich Żydów. Pojawiło się większe rozwarstwienie. Żydzi praktycznie zmonopolizowali transport konny, inwestowali w usługi. Wiur i Tikuskler otworzyli hotele i restauracje w sąsiedztwie dworca kolejowego. Kupcy uzyskali koncesje rzadowe na dostarczanie towarów dla wojska i furażu. Ożywienie handlu przyniosło połączenie kolejowe Mławy z Nasielskiem i Ciechanowem (kolej nadwiślańska). Koniec XIX w. był także okresem intensywnej emigracji zamorskiej. Wielu Żydów opuściło Mławę. W nielegalnym szmuglu emigrantów przez granicę z Prusami (Niemcami) masowo uczestniczyli mławscy Żydzi: m.in.: Fajwel Domb, Jankiel Golotzer, Lewek Wagoner. Poza ludźmi szmuglowano i  kradzione konie, złote zegarki, diamenty, jedwab., W latach 1880-1891, gminie przewodził rabin Israel Icek Klingier. Od 1892 r. aż do wybuchu drugiej wojny światowej, funkcję tę pełnił  Icek Mojżesz Segałowicz.

W 1916 r. w 24 osobowej Radzie Miejskiej zasiadło 11 Żydów: Berek Perlmutter, Moses Grünberg, Chaim Reder, Leo Heinsdorf, Enoch Paca, Loser Kohn, Abraham Rybak, Chaim Perła, Salomon Alter, Jacob Lederberg, Chaim Schwarz. W okresie niemieckiej okupacji Królestwa Polskiego w czasie I wojny światowej, obok wprowadzenia nowych przepisów określających charakter żydowskiego samorządu, zezwolono na organizowanie pierwszych legalnie działających partii i organizacji.

W 1928 r. w 24 osobowej Radzie Miejskiej zasiadło 8 Żydów. Trzy przypadły reprezentam „Agudy“, po jednym „Bundu“, „Poalej Syjon“, Syjonistom Ogólnym, „Mizrachi“, stowarzyszeniom kupieckim i rzemieślniczym. O znacznym popraciu dla środowisk ortodoksyjnych i syjonistycznych świadczą wyniki wyborów do władz gminy żydowskiej w 1924 r. Przedstawiciele „Agudy“ i syjoniści zdobyli po 6 mandatów. W ostatnich przed wybuchem wojny wyborach w 1936 r. „Aguda“ zdobyła 5 mandatów, „Bund“ – 2, „Mizrachi“ – 2, rzemieślnicy religijni – 2, syjoniści – 1.

W Mławie wydawano także prasę w jidysz. Jednak żywotność tytułów była krótka. Ukazywały się: „Mławer Najes“, „Unzer Echo“, „Unzer Trybuna“, „Unzer Kampf“, „Unzer Krajer“[3.1].

Po wybuchu wojny 1939 r. wielu Żydów zbiegło z Mławy. W październiku i listopadzie 1939 r., już po zajęciu miasta przez Niemców, kilkadziesiąt osób uciekło do ZSRR. W Jom Kipur 1939 r. spłonęła synagoga. W grudniu 1939 r. 3 tys. osób wywieziono do obozu w Działdowie. Do mławskiego [getta] wysiedlono duże grupy Żydów mieszkających w okolicznych wsiach i miasteczkach. W 1940 r. grupę 4 tys. Żydów wysiedlono z Mławy do Białej Podlaskiej, Kosowa Lackiego, Winnicy, Michałowa Lubelskiego. Osoby psychicznie chore i niepełnosprawne wymordowano na miejscu. Ostateczną likwidację skupiska poprzedziły jednostkowe mordy np. 18 kwietnia 1942 r. zabito 4 osoby, 4 czerwca 1942 r. powieszono 13 mężczyzn i zastrzelono 2 kobiety. W kolejnej egzekucji zginęło 20 żydowskich policjantów. Grupy Żydów przebywały także w obozie pracy istniejącym przy poligonie w Nosarzewie, leżącym nieopodal Mławy. Po wojnie do miasta powrócili nieliczni ocaleni. Powstał Komitet Żydowski, w którym zarejestrowanych było 20 osób [3.2]. Większość mławskich Żydów niebawem wyjechała. Pozostały pojedyncze osoby. Jednym z ostatnim był zmarły w 1956 r. Józef Poznański[3.3].

Przypisy:

[3.1] Janusz Szczepański, Społeczność…

[3.2] A. Skibińska, Powroty ocalałych [w:] Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim, pod. red. B. Engelking, J. Leociaka, D. Libionki, Warszawa 2007, s. 505-599

[3.3] Michał Grynberg, Żydzi w rejencji ciechanowskiej 1939-1942, Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie, Warszawa 1984

Źródło: sztetl.org.pl

Wydawca oraz Redaktor portalu MlawaInfo.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy zamieszczanych przez użytkowników. Osoby zamieszczające wypowiedzi naruszające prawo lub prawem chronione dobra osób trzecich mogą ponieść z tego tytułu odpowiedzialność karna lub cywilna

Brak komentarzy